نوشته‌های حجت الاسلام دکتر قربانی مقدم

(الرَّحْمَنُ*عَلَّمَ الْقُرْآنَ*خَلَقَ الْإِنسَانَ*عَلَّمَهُ الْبَيَانَ).[1]

مقدمه

انسان، زبانش کام متکلم و پرابزارترین واسطه­ی ارتباطی است که هنگامه­ی او و دیگرانش به ایفای نقش می­نشیند و با عطای توانمندی به گونه­ها و حرکات متفاوت، به ابداع گویش‌ها و تناژها و الحان بدیع مدد می‌رساند و تو بگو آدمی را زبان­دانی زبان­فهم می‌کند.

این عضو سرخ که گاه وگُداری سر سبز را بر باد می‌دهد، شگرف‌‌ترین نهاد ساختاری بدن آدمی است ؛ پنهانه در دهان، میانه در سلول دندان، و محصور شکافه‌ی لب‌ها.[2]

الان که نشسته ام و جمله­ی «جِرمه صغیرٌ و جُرمه کبیرٌ»[3] امام محمد غزالی از نظرم می‌گذرد، به طُریحی می‌اندیشم که می گفت: «هیچ موجود و معدوم، خالق و مخلوق یا معلوم و موهومی نیست مگر آنکه زبان بتواند متعرض آن شود و آن را نفی یا اثبات کند ؛ این خصوصیت را در هیچ عضو دیگری از بدن یافت نتوان کرد.»[4]

و راستی ها! لقمان پیش خودش چه فکری کرد و زبان گوسفندی را نزد ارباب خود آورد؟ آن هنگام که از او خواسته بود عالی‌‌ترین عضو حیوانی را برایش پیشکش آورد. و چه حکمتی را می‌خواست تذکار دهد؟ آن سان که همان عضو گوسفند را آورد برای همو، که نازل‌‌ترین نقطه­ی پیکره‌ی او را طلب می‌کرد. و این لقمان که چه حکیم است![5]

به روز قیامت، خدای متعال زبان را چنان عذابی کند که هیچ از جوارح را مانند آن نباشد، پس زبان گوید:‌‌ای پروردگار مرا به عذابی سخت مبتلا نمودی که هیچ دیگر را این گونه عذاب نکردی؟ و به او گفته شود: از تو واژه‌‌ای صادر شد که شرق و غرب زمین را پر کردی ؛ چه خون‌ها که به ناحق ریخته شد، چه مال‌های محترمی که برده شد و چه دامان پر عصمتی که هتک شد. پس قسم به عزت و جلالم، تو را عذابی مذاب خواهم کرد که هیچ از اعضاء و جوارح به آن پایه عذاب نشوند.[6] و همین است که حسابرسی و بازخواست از هر پدیده ای، به قاعده‌ی اهمیت آن باید باشد.

از آن سو اما، اینکه بیش از نود درصد روابط عمومی انسان‌ها توسط زبان که همگانی­ترین، جهانی­ترین و همیشگی­ترین[7] مکانیسم وجودی آنان است، صورت می‌گیرد ؛ بیانگر این مهم است که زبان و گفتار، پویاترین عنصر ارتباطی آدمیان و کاراترین وسیله‌ی تبادل داده‌ها و تفاهم میان آن‌ها به شمار می‌رود.[8]

گذشته از این، بی‌دلیل نیست که در شریعت اسلامی و در انشاء بسیاری از احکام مانند عقد ازدواج و بیع و نیز ایراد شهادت در محاکم و ... به «زبانی بودن» این امور، اهمیتی وافر شده است و اینکه در تنفیذ آن‌ها، اشاره و و نوشتن و ... (مگر در موارد ضرور) به کفایت‌ نمی‌آید. [9]

و بی‌گمان، اینکه علی7 درباره‌ی روابط میان فردی انسان‌ها ده وِیژگی برمی­شمارد و نقش اساسی را در تمام آن‌ها زبان می‌انگارد[10] ؛ به واسطه‌ی همان ارزندگی جایگاه آن است و اینکه باید حساب ویژه‌‌ای برای آن افتتاح، و برنامه‌های پر اطمینانی در نحوه‌ی اداره‌ی آن پس‌انداز نمود تا برای مدیریت در زندگی روزمره وسیر رشد و تعالی آدمی به کار آید.

از نگرگاه دیگر حکم امامتِ نظام اندام آدمی برای «قلب» صادر شده که مرکز اصلی اداره­ی روح و روان انسانی است و وابستگی تام و تمام به آن عضو کوچک (زبان) دارد ؛ هم در اثر گذاری و هم در تأثیرپذیری ... چرا؟ عرض می‌کنم ؛ وظیفه‌ی هر جزیی ازاندام بدن، یا حالا بگو «کارکرد اعضاء» ؛ از دو جهت کُمِیت لنگی دارد:

· خالی از ادراک و شعور است ؛ مثلاً چشم تو بسان یک لِنز تیزبین عمل می‌کند، آیا اما معرفتی هم در برابر موضوع "دیده­شده" دارد؟ دریغ از یک جو. آنگونه که گوش، خیلی رگ غیرتش‌ نمی‌جنبد اگر فقط و فقط بشنود و نسبت به موضوع "شنیده­شده" از احساس (و نه حساسیت) تهی باشد.

· نیست درک و دریافت درستی ندارد؛ قادر به تشخیص و تمییز صحیح از باطل نیستند. و این خودش خیلی حرف است ...

و قلب که گفتم محور شعور ، درک، غربال، سَرَند و خلاصه «امامِ» پهنه­ی واردات انسانی می باشد؛ راستش برای این است که وجود یک «حسِ تشخیص» برای اعضاء فاقد اختیار، از حیاتی‌‌ترین حوائج آدمی است و نه اینکه «امام»، کارکردش هدایت و نظارت جامعه است، نیز «قلب» در قبال کشور وجود انسانی، دائم دغدغه­مند این کاربرد است. من حالا کار ندارم به فرانسیس بیکن که می‌گفت: «جامعه‌ی بشریت، مدل بزرگ شده‌ی پیکر یک انسان است.»[11] اما همین هشام بن حکم شاگرد امام صادق7با استناد به این توضیح (نیازمندی جوارح بدنی به امامی که آن‌ها را هدایت کند)، برای ضرورت وجود امام در اجتماعات بشری استدلال می­کرد و عمروبن عبید را که در بصره نظام امامت را زیر سؤال می‌برد، به چالش می‌کشاند.[12]

و دیگر بفهم اینکه «شخصیت ایمانی ما آدمیان، نهان و پنهان در ورای قلوب ماست» یعنی که چه؟!

و نیز چرا قلب از سویی موطن و جایگاه دیانت، و از سوی دیگر وابسته‌ی زبان گفته­ شده است؟ و چه ربطی می­تواند باشد در این میان؟ و عجیب نباشد برایت اگر فهمیدی که قوام قلب به قوام زبان است، آنگونه که استقامتش به استقامت، و مستقیم رفتن آن باشد.[13]

در یک رابطه­ی معنادار، میزان استقامت هر عضوی از بدن به شدت استقامت و ایمان زبان وابسته است و به هر‌اندازه که زبان، قدرت مقاومت در برابر عصیان و طغیان و گردن­فرازی داشته باشد، سایر اعضاء در سلامت کامل به سر خواهند برد ؛ اگر اما زبان کسی اسیر شیطان و مست گناه شد، سند اسارتِ دست و پا و گوش و ... نیز امضاء شده است و همین است که عرض کردم خدمتتان: زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد...

و اینکه نوشتم چقدر جور در می‌آید با فحوای کلام معصوم7 که هر کدام از اعضای بدن آدمی، هر صبح، زبان را سوگند می‌دهند تا اسباب ارتکاب ناهنجاری را برای آنان نگستراند و با لغزش خود، سیر لرزش و معصیت و خراب­کاری سایر اعضاء را فراهم نیاورد، بل استواری کند که هدایتشان در رهن هدایت زبان است.[14]

در کتاب نقش زبان در سرنوشت انسان وظایف و رهیافت‌های دیگری برای زبان ارائه شده که محض نمونه تذکرش بدک نباشد:

زبان در میان هیأت بدن دارای نوعی نیروی فیزیکی است که هم نقش گیرنده دارد و نیز فرستنده، حال آنکه دیگر اعضاء و حواس، از این ویژگی محروم و صرفاً به نقش گیرندگی بسنده کرده‌اند و بس. برای مثال، چشم همه‌ی رنگ‌ها، سطوح و اشکال‌ را می‌بیند، اما قدرت بیان و معرفی آن‌ها را ندارد... لیکن زبان طعم هر نوع خوردنی و آشامیدنی را درک، و خود بیان می‌کند که چیست و از چه قرار است. زبان گذشته از این‌ها همه، داشته‌ها و داده‌های دیگری نیز دارد که دارای نقش ارگانیک تری بوده و البته حیوانات نیز تا پایه‌‌ای در آن شریکند ؛ از آن جمله است:

الف) تحویل غذا در فضای دهان.

ب‌) تحلیل (مخلوط سازی) ذرات غذا با مایع بزاقی

ت‌) جابجایی خوردنی‌ها در زیر دندان‌ها جهت نرم شدن.

ث‌) جمع‌آوری مواد خوراکی از محیط دهان و بین دندان‌ها.

ج‌) به عقب راندن مواد غذایی برای بلع و سرازیری به سمت فضای معده.

ح‌) کمک به مکیدن آب و سایر آشامیدنی‌ها.[15]

هرچند بررسی تمام کارکردهای زبان (چون سایر پدیده‌های پر حکمت الهی) از حوصله‌ی فهم و مجال انسانی خارج است، اما به گمان اینگونه می‌رسد که بتوان در سه مقطع کلی، عناوین ذیل را پی‌گرفت:

مقطع نخست: نقش و کارکردهای کلی زبان در حوزه‌ی اجتماع

فصل یکم: جادوی زبان

فصل دوم: آئینگی

فصل سوم: زینت بخشی

مقطع دوم: نقش و کارکردهای زبان در حوزه‌ی فردی

فصل یکم: سزاوارترین زندانی

فصل دوم: زبان عاقل و احمق

مقطع سوم: آسیب شناسی زبان

والحمد لله رب العامین.

محمد قربانی مقدم.